İsrail’in 1948’de kurulmasının ardından Arap dünyasıyla çevrili olması, Tel Aviv’i Arap olmayan bölge ülkeleriyle ittifak arayışına itti. Bu çerçevede Şah yönetimindeki İran, İsrail’in en önemli bölgesel ortaklarından biri haline geldi.
Soğuk Savaş yıllarında Türkiye’nin de dahil olduğu ve “Trident” olarak bilinen istihbarat işbirliği ağı kuruldu. Askerî koordinasyon, petrol ticareti ve örtülü diplomatik temaslar iki ülkeyi yakınlaştırdı. İran, İsrail’i fiilen tanıyan az sayıdaki Müslüman ülkeden biriydi.
1979: Devrimle Gelen Kopuş
Dönüm noktası, 1979’daki İran İslam Devrimi oldu. Ruhullah Humeyni liderliğinde Şah rejimi devrildi ve yeni rejim İsrail’i gayrimeşru ilan etti. Tahran’daki İsrail Büyükelçiliği kapatıldı; bina Filistin temsilciliğine dönüştürüldü.
Devrim sonrası İran yönetimi İsrail’i “işgalci” ve “bölgesel tehdit” olarak tanımlarken, İsrail de İran’ın devrim ihracı söylemini ve artan askerî kapasitesini tehdit olarak görmeye başladı. Böylece diplomatik kopuş, ideolojik düşmanlığa dönüştü.
Vekâlet Savaşları Dönemi
İki ülke uzun yıllar doğrudan savaşmadı; ancak bölgesel vekâlet savaşları üzerinden karşı karşıya geldi.
İran, Lübnan’daki Hizbullah, Yemen’deki Husiler ve Irak’taki Şii milisler aracılığıyla “Direniş Ekseni”ni güçlendirdi. İsrail ise İran’ın Suriye’deki askerî varlığını ve silah transferlerini hedef alan hava saldırıları düzenledi.
Bu dönemin en kritik figürlerinden biri, İran Devrim Muhafızları Kudüs Gücü Komutanı Kasım Süleymani oldu. Süleymani’nin 3 Ocak 2020’de Amerika Birleşik Devletleri tarafından Bağdat’ta düzenlenen saldırıyla öldürülmesi, bölgesel dengeleri daha da sarstı.
Nükleer Program: Varoluşsal Tehdit Algısı
Gerilimin merkezindeki en önemli başlık İran’ın nükleer programı. İsrail, İran’ın nükleer silaha ulaşmasını “varoluşsal tehdit” olarak değerlendiriyor. İran ise programının barışçıl olduğunu savunuyor.
İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, uzun yıllardır İran’ın nükleer kapasitesine karşı uluslararası baskı çağrısı yapıyor. Tel Aviv yönetimi, diplomatik yolların sonuç vermemesi halinde askerî seçeneğin masada olduğunu defalarca dile getirdi.
7 Ekim Sonrası Yeni Eşik
7 Ekim 2023’te Hamas’ın İsrail’e yönelik saldırıları, İran’ın dolaylı desteği iddiaları nedeniyle gerilimi tırmandırdı. İsrail’in Gazze operasyonu sonrası Lübnan sınırında Hizbullah ile çatışmalar yoğunlaştı.
Son dönemde ise doğrudan İran topraklarına yönelik saldırılar ve İran’ın misillemeleri, iki ülke arasındaki örtülü savaşın açık çatışmaya dönüştüğü yeni bir aşamaya işaret ediyor.
Yorumlar
Kalan Karakter: